સુપ્રીમ કોર્ટે રાજસ્થાનની જોજારી, બાંડી અને લૂણી નદીના પર્યાવરણને બચાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે નદીની આસપાસ નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા પર રોક લગાવી છે, રેડ કેટેગરીના ઉદ્યોગો માટે 500 મીટરનું અંતર ફરજિયાત કર્યું છે અને ગેરકાયદેસર બજરી ખનનની તપાસ માટે SIT રચવાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે માત્ર ખાણકામની કાયદેસર લીઝ મળી જવાથી પર્યાવરણના નિયમો પાળવાની જવાબદારી પૂરી થઈ જતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો આદેશ: જોજારી-લૂણી નદી નજીક નવા ઉદ્યોગો પર રોક, ગેરકાયદેસર ખનન સામે SIT તપાસના આદેશ
૧. કેસની મુખ્ય વિગતો
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે રાજસ્થાનની જોજારી, બાંડી અને લૂણી નદીઓની બગડતી જતી પર્યાવરણીય હાલત પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરીને એક ઐતિહાસિક અને કડક આદેશ આપ્યો છે. નદીઓમાં સતત ઠલવાતું ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, બેફામ ગેરકાયદેસર બજરી (રેતી-કાંકરી) ખનન અને પાતાળમાં ઉતરતા ભૂગર્ભ જળના સ્તરને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે રાજ્ય સરકારને અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો આપ્યા છે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ટકોર કરી છે કે કોઈ વ્યક્તિ કે કંપની પાસે ખાણકામની કાયદેસર લીઝ હોય, માત્ર એટલાથી તે પ્રવૃત્તિ પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ યોગ્ય કે ટકાઉ બની જતી નથી. નદીનો કુદરતી પ્રવાહ, તેનો પટ, ભૂગર્ભ જળ અને આસપાસનું પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
કોર્ટ: સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (Supreme Court of India)
કેસનું નામ: In Re: 2 Million Lives at Risk, Contamination in Jojari River, Rajasthan
મુખ્ય કેસ નંબર: Suo Motu Writ Petition (Civil) No. 8 of 2025
સંબંધિત કેસ: Civil Appeal Nos. 5517–5519 of 2022 તથા અન્ય જોડાયેલી અપીલો
આદેશની તારીખ: 26 ઓક્ટોબર 2026
ન્યાયમૂર્તિઓ: જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ (Justice Vikram Nath) અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતા (Justice Sandeep Mehta)
સંબંધિત રાજ્ય: રાજસ્થાન
૨. આખો વિવાદ ક્યાંથી શરૂ થયો?
રાજસ્થાનની જોજારી, બાંડી અને લૂણી નદી પ્રણાલીમાં લાંબા સમયથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું હતું. ફેક્ટરીઓનું કેમિકલયુક્ત ગંદું પાણી સીધું નદીમાં છોડવું, નદીના પટમાંથી ગેરકાયદેસર રીતે રેતી-બજરી ઉલેચવી અને પ્રદૂષણ રોકવા માટે પૂરતી વ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે નદીઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાયું હતું.
આ ગંભીર સ્થિતિને જોતા સુપ્રીમ કોર્ટે 29 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ અમુક નિર્દેશો આપ્યા હતા. ત્યારબાદ 'હાઈ-લેવલ ઇકોસિસ્ટમ ઓવરસાઇટ કમિટી' (High-Level Ecosystem Oversight Committee) એ નદીની વાસ્તવિક સ્થિતિ તપાસીને પોતાનો અહેવાલ કોર્ટમાં રજૂ કર્યો હતો. કમિટીએ ખાસ કરીને નીચેની બાબતો પર લાલબત્તી ધરી હતી:
નદીના પટમાં મોટા પાયે થતું ગેરકાયદેસર બજરી ખનન.
ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા ગંદા પાણીનો સીધો નિકાલ.
નદીની કુદરતી પહોળાઈ અને પ્રવાહને બદલવાના પ્રયાસો.
ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં થઈ રહેલો ચિંતાજનક ઘટાડો.
ખનન માફિયાઓ સામે વહીવટી તંત્રની નબળી કામગીરી.
CETP અને Zero Liquid Discharge (ZLD) પ્લાન્ટની અપૂરતી સુવિધા.
૩. કાયદેસર લીઝ હોવા છતાં પર્યાવરણના નિયમોનું પાલન ફરજિયાત
આ આદેશનો સૌથી મહત્વનો કાનૂની મુદ્દો એ છે કે કાયદેસર માઇનિંગ લીઝ હોવી એ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવાનું લાયસન્સ નથી.
સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકારે એવો બચાવ કર્યો હતો કે અગાઉ જ્યાં ગેરકાયદેસર ખનન થતું હતું, તેવા કેટલાક વિસ્તારોમાં પાછળથી નિયમ મુજબ ખાણકામની લીઝ આપી દેવામાં આવી છે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલ સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે જો અગાઉ ગેરકાયદેસર ખનન થયું હોય અને ત્યારબાદ ત્યાં લીઝ આપવામાં આવે, તો માત્ર લીઝ મળી જવાથી જૂની ગેરરીતિઓ કે પર્યાવરણને થયેલું નુકસાન માફ થઈ જતું નથી.
આવા વિસ્તારોમાં ખનન ચાલુ રાખવા દેતા પહેલાં નીચેના મુદ્દાઓ પર સ્વતંત્ર અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ થવી જરૂરી છે:
નદીના કુદરતી પ્રવાહ પર ખનનની શું અસર પડી રહી છે?
નદીના પટ અને કિનારાની હાલની સ્થિતિ કેવી છે?
ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ થવાની પ્રક્રિયા પર શું અસર થઈ છે?
ખોદકામ કરેલા વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે ફરીથી બજરી ભરાવાની (Replenishment) ક્ષમતા કેટલી છે?
આસપાસના તમામ ખનન વિસ્તારોની એકસાથે (Cumulative) પર્યાવરણ પર શું અસર પડે છે?
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે લીઝ મેળવવાની કાનૂની પ્રક્રિયા અને ખનન કરતી વખતે પર્યાવરણના નિયમો પાળવા—આ બંને અલગ-અલગ જવાબદારીઓ છે. એકનું પાલન કરવાથી બીજી જવાબદારીમાંથી છટકી શકાય નહીં.
૪. નદીની આસપાસ નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા પર પ્રતિબંધ
નદીના પર્યાવરણને વધુ નુકસાન થતું અટકાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે રાજસ્થાન સરકારને કડક આદેશ આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી નદીની હાઈ ફ્લડ લાઈન (High Flood Line - HFL) અને બફર ઝોન (Buffer Zones) નું વૈજ્ઞાનિક રીતે માપન ન થાય, ત્યાં સુધી નદીની આસપાસ કોઈપણ નવા ઉદ્યોગોને મંજૂરી આપવી નહીં. આ માપન મહેસૂલ વિભાગ (Revenue Department) અને જળ સંસાધન વિભાગ (Water Resources Department) ના સત્તાવાર રેકોર્ડના આધારે કરવાનું રહેશે.
કોર્ટે નક્કી કરેલા સુરક્ષા અંતરના નિયમો:
100 મીટરનો સુરક્ષિત વિસ્તાર: નદીની સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલી બાહ્ય સીમાની બંને બાજુ 100 મીટર સુધીનો વિસ્તાર સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત (Buffer Zone) રાખવાનો રહેશે.
રેડ કેટેગરી ઉદ્યોગો માટે 500 મીટરનું અંતર: નદીની નોંધાયેલી બાહ્ય સીમાથી 500 મીટરની અંદર 'રેડ કેટેગરી' (વધુ પ્રદૂષણ ફેલાવતા) ના કોઈપણ નવા ઉદ્યોગની સ્થાપના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.
૫. ગેરકાયદેસર બજરી ખનનની તપાસ માટે SIT ની રચના
ગેરકાયદેસર ખનનના નેટવર્કને તોડવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) બનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. રાજસ્થાન સરકારે આ આદેશ મળ્યાના માત્ર ત્રણ દિવસની અંદર SIT ની રચના કરવાની રહેશે.
SIT નું માળખું: આ ટીમના વડા તરીકે IGP (Inspector General of Police) કક્ષાથી નીચેના ન હોય તેવા વરિષ્ઠ અધિકારી રહેશે. તેમની સાથે જોધપુર, બાલોતરા અને પાલી જિલ્લાના પોલીસ અધિક્ષકો (SP) નો સમાવેશ કરવામાં આવશે.
SIT ની તપાસના મુખ્ય મુદ્દાઓ:
જોજારી, બાંડી, લૂણી અને તેની ઉપનદીઓમાં ચાલતા સંગઠિત ગેરકાયદેસર ખનનની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવી.
આ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં સામેલ વ્યક્તિઓ, માફિયાઓ અને સંસ્થાઓની ઓળખ કરવી.
ગેરકાયદેસર બજરીના ખનન, તેના પરિવહન અને વેચાણની આખી સાંકળ પકડી પાડવી.
આ કાળા કારોબારમાંથી આર્થિક ફાયદો મેળવનારા મુખ્ય સૂત્રધારોને શોધવા.
આ કામમાં સંડોવાયેલા અથવા ફરજમાં બેદરકારી દાખવનારા સરકારી અધિકારીઓની ભૂમિકા તપાસવી.
SIT એ આગામી સુનાવણી પહેલાં સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પોતાનો સ્ટેટસ રિપોર્ટ જમા કરાવવાનો રહેશે.
૬. રાજસ્થાનમાં ભૂગર્ભ જળની ગંભીર કટોકટી
સુનાવણી દરમિયાન બાલોતરા વિસ્તારમાં ભૂગર્ભ જળની ભયાનક સ્થિતિ પર પણ ચર્ચા થઈ હતી. અરજદારે કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે બાલોતરા, બિથુજા અને જસોલ વિસ્તારોમાં જમીનમાંથી જેટલું પાણી ખેંચવામાં આવે છે, તેની સામે વરસાદથી જમીનમાં પાણી ઉતરવાનું (રિચાર્જ) પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે. ઉપરાંત, કેમિકલયુક્ત પાણીને કારણે ભૂગર્ભ જળ ઝેરી બની રહ્યું છે, જે ખેતીની જમીનને બરબાદ કરી રહ્યું છે.
આ બાબતની ગંભીરતા જોતા કોર્ટે સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર ઓથોરિટી (CGWA) ને આ કેસમાં પક્ષકાર તરીકે જોડવાનો આદેશ આપ્યો છે. CGWA એ જોધપુર, બાલોતરા અને પાલી જિલ્લામાં ભૂગર્ભ જળની ઉપલબ્ધતા, તેનો વપરાશ અને જળસ્તરમાં થયેલા ઘટાડા અંગેનો વિગતવાર અહેવાલ કોર્ટમાં રજૂ કરવાનો રહેશે.
૭. CETP અને Zero Liquid Discharge (ZLD) અંગે કડક નિર્દેશો
ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ રોકવા માટે કોર્ટે CETP (Common Effluent Treatment Plant - જ્યાં અનેક ફેક્ટરીઓનું ગંદું પાણી એકસાથે શુદ્ધ થાય છે) અને ZLD (Zero Liquid Discharge - જ્યાં ગંદા પાણીનું એક પણ ટીપું બહાર નદી કે જમીનમાં છોડ્યા વિના રિસાયકલ કરવામાં આવે છે) પર ભાર મૂક્યો છે.
કોર્ટે ટકોર કરી કે સરકારની માત્ર કાગળ પરની ખાતરીઓ અને તારીખો હવે નહીં ચાલે, જમીન પર નક્કર કામગીરી દેખાવી જોઈએ. આ માટે કોર્ટે નીચેના આદેશો આપ્યા છે:
ZLD પ્લાન્ટ લગાવવા માંગતા ઉદ્યોગોને આર્થિક મદદ કરવા માટે સરકાર એક સ્પષ્ટ નીતિ (Policy) બનાવે.
જ્યાં સુધી આ નીતિ ન બને ત્યાં સુધી, આવેલી અરજીઓનો ટેકનિકલ ચકાસણી બાદ 'કેસ-ટુ-કેસ' આધારે તાત્કાલિક નિકાલ કરવામાં આવે.
શુદ્ધ કરેલા પાણી (Treated Water અને RO Permeate) નો ફરીથી ઉપયોગ થઈ શકે તે માટે યોગ્ય પાઇપલાઇન નેટવર્ક ઊભું કરવામાં આવે અને આ કામ માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી થાય.
૮. ગેરકાયદેસર ખનનની ફરિયાદ માટે 'અનામી' (Anonymous) વ્યવસ્થા
ઘણીવાર ખનન માફિયાઓના ડરથી સામાન્ય નાગરિકો ફરિયાદ કરતા અચકાય છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે ગેરકાયદેસર ખનન કે નદીમાં થતા પ્રદૂષણની ફરિયાદ કરવા માટે એક એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવે જ્યાં ફરિયાદી પોતાની ઓળખ જાહેર કર્યા વિના (અનામી રહીને) ફરિયાદ નોંધાવી શકે. તંત્રએ આવી ફરિયાદોની ગંભીરતાથી નોંધ લઈને તાત્કાલિક તપાસ અને કાર્યવાહી કરવાની રહેશે.
૯. Bherawa Textiles Industries Pvt. Ltd. અંગે કોર્ટની સ્પષ્ટતા
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન Bherawa Textiles Industries Pvt. Ltd. નામની કંપનીએ એક મહત્વનો કાનૂની મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. 18 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ રાજસ્થાન રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (RSPCB) એ આ કંપનીનું 'કન્સેન્ટ ટુ ઓપરેટ' (Consent to Operate) રદ કરીને ફેક્ટરી બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કંપનીએ આ આદેશ સામે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) માં અપીલ કરી હતી, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશોને કારણે NGT એ તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનું ટાળતા કંપનીએ અપીલ પાછી ખેંચી લીધી હતી.
કંપનીએ સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે સ્પષ્ટતા માંગી હતી કે શું તે RSPCB ના આદેશને NGT માં પડકારી શકે છે? આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો NGT ની કાયદેસરની સત્તાને છીનવી લેતા નથી. કંપની પ્રદૂષણ બોર્ડના આદેશની કાયદેસરતા ચકાસવા માટે NGT સમક્ષ જઈ શકે છે.
પરંતુ, જો NGT કંપનીની તરફેણમાં ચુકાદો આપે તો પણ કંપની આપમેળે ફેક્ટરી ફરી શરૂ કરી શકશે નહીં. બંધ કરાયેલા કોઈપણ ઉદ્યોગને ફરીથી શરૂ કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટની પૂર્વ મંજૂરી લેવી ફરજિયાત રહેશે.
૧૦. સુપ્રીમ કોર્ટના 26 ઓક્ટોબર 2026ના આદેશનો સારાંશ
| મુદ્દો | સુપ્રીમ કોર્ટનો મુખ્ય નિર્દેશ |
| નવા ઉદ્યોગો | HFL અને બફર ઝોનનું વૈજ્ઞાનિક માપન ન થાય ત્યાં સુધી નવા ઉદ્યોગોની મંજૂરી પર સંપૂર્ણ રોક. |
| સુરક્ષિત વિસ્તાર | નદીની બંને બાજુ 100 મીટરનો વધારાનો સુરક્ષિત બફર ઝોન રાખવો. |
| રેડ કેટેગરી ઉદ્યોગો | નદીની સીમાથી 500 મીટરની અંદર રેડ કેટેગરીના ઉદ્યોગો સ્થાપવા પર પ્રતિબંધ. |
| SIT તપાસ | આદેશ મળ્યાના 3 દિવસમાં IGP કક્ષાના અધિકારીની અધ્યક્ષતામાં SIT ની રચના. |
| ગેરકાયદેસર ખનન | સંગઠિત ખનન માફિયાઓ અને બેદરકાર સરકારી અધિકારીઓ સામે તપાસ અને કાર્યવાહી. |
| ભૂગર્ભ જળ | CGWA દ્વારા જોધપુર, બાલોતરા અને પાલી જિલ્લાના ભૂગર્ભ જળની સ્થિતિનો રિપોર્ટ. |
| ZLD પ્લાન્ટ | ઉદ્યોગોને આર્થિક સહાય માટે નીતિ બનાવવી અને રિસાયકલ પાણી માટે પાઇપલાઇન નાખવી. |
| ફરિયાદ વ્યવસ્થા | નાગરિકો ઓળખ છુપાવીને ફરિયાદ કરી શકે તેવી અનામી (Anonymous) સિસ્ટમ ઊભી કરવી. |
(નોંધ: સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસની વધુ સુનાવણી 27 નવેમ્બર 2026 ના રોજ રાખી છે.)
૧૧. આ આદેશનું કાનૂની મહત્વ
પર્યાવરણ કાયદાની દૃષ્ટિએ આ આદેશ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેમાંથી પાંચ મોટા સિદ્ધાંતો સ્પષ્ટ થાય છે:
કાયદેસર લીઝ એ પર્યાવરણના નિયમોનો વિકલ્પ નથી: ખાણકામની પરવાનગી હોવા છતાં પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડી શકાય નહીં.
પાછળથી મળેલી મંજૂરી જૂના ગુના માફ કરતી નથી: અગાઉ ગેરકાયદેસર ખનન થયું હોય તો પાછળથી લીઝ આપી દેવાથી પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનની જવાબદારીમાંથી છટકી શકાય નહીં.
નદીના કુદરતી સ્વરૂપનું રક્ષણ: નદીનો પટ, તેનો પ્રવાહ અને ભૂગર્ભ જળ બચાવવા એ સરકારની પ્રાથમિક ફરજ છે.
અધિકારીઓની જવાબદારી: ગેરકાયદેસર ખનન સામે આંખ આડા કાન કરનારા સરકારી અધિકારીઓ પણ કાયદાના સકંજામાં આવી શકે છે.
ટકાઉ વિકાસ: ઔદ્યોગિક વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે પર્યાવરણ અને લોકોના સ્વાસ્થ્યના ભોગે ન હોવો જોઈએ.
૧૨. નિષ્કર્ષ
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ માત્ર રાજસ્થાનની જોજારી, બાંડી અને લૂણી નદીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશના ઉદ્યોગો અને વહીવટી તંત્ર માટે એક કડક ચેતવણી સમાન છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે નદીઓ આપણી જીવાદોરી છે અને તેને પ્રદૂષિત કરવાની કે તેમાંથી બેફામ ખનન કરવાની છૂટ કોઈને આપી શકાય નહીં. પર્યાવરણ બચાવવા માટે માત્ર કાગળ પરના નિયમો નહીં, પરંતુ જમીન પર તેનો કડક અમલ થવો જરૂરી છે.
Disclaimer :
આ લેખ સુપ્રીમ કોર્ટના 26 ઓક્ટોબર 2026ના વચગાળાના આદેશ (Order) ના આધારે માત્ર સામાન્ય માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ લેખને કોઈપણ પ્રકારની કાનૂની સલાહ (Legal Advice) ગણવી નહીં. આ લેખના લખાણ, ટાઇપિંગ કે અનુવાદમાં અજાણતા કોઈ ક્ષતિ અથવા ભૂલ રહી ગઈ હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી 100% સંપૂર્ણ કે સચોટ હોવાનો અમે કોઈ દાવો કરતા નથી. આ કેસના આધારે કોઈપણ પ્રકારનો કાનૂની, વ્યાવસાયિક કે વ્યક્તિગત નિર્ણય લેતા પહેલાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મૂળ આદેશ (Original Order/Judgment) અવશ્ય વાંચવો અને નિષ્ણાત વકીલની સલાહ લેવી.

