સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: વકીલો ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ આવતાં નથી

કેસનું નામ: Bar of Indian Lawyers vs. D. K. Gandhi (Civil Appeal No. 2646/2009)

ચુકાદાની તારીખ: 14 મે, 2024

માનનીય ન્યાયાધીશો:

• જસ્ટિસ બેલા એમ. ત્રિવેદી
• જસ્ટિસ પંકજ મિથલ

ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વકીલો દ્વારા આપવામાં આવતી વ્યાવસાયિક સેવાઓ Consumer Protection Act (ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ) હેઠળ આવતી નથી.

આ ચુકાદાથી અગાઉ National Consumer Disputes Redressal Commission (NCDRC) દ્વારા અપાયેલા આદેશને રદ કરવામાં આવ્યો છે અને સમગ્ર દેશના વકીલોને મોટી રાહત મળી છે.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

ડી. કે. ગાંધીએ ચેક બાઉન્સ (NI Act, Section 138)ના કેસ માટે એક વકીલની નિમણૂક કરી હતી.

પછી તેમણે આરોપ મૂક્યો કે:

• કેસ દરમિયાન સામેના પક્ષ પાસેથી મળેલી રકમ સમયસર આપવામાં આવી નહોતી.
• વકીલે ફી તરીકે વધુ રકમની માંગ કરી હતી.
• તેથી તેમણે Consumer Forumમાં "Deficiency in Service" હેઠળ ફરિયાદ દાખલ કરી.

NCDRCએ અગાઉ એવો નિર્ણય આપ્યો હતો કે વકીલો સામે ગ્રાહક ફોરમમાં ફરિયાદ થઈ શકે.

આ નિર્ણય સામે Bar Council of India તથા અન્ય Bar Associationsએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે આપેલા ત્રણ મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંતો

1. વ્યવસાય (Profession) અને વેપાર (Business/Trade) વચ્ચેનો તફાવત

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે Consumer Protection Actનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકોને વેપારી શોષણથી બચાવવાનો છે.

પરંતુ વકીલાત:

• ઉચ્ચ શિક્ષણ આધારિત વ્યવસાય છે.
• વિશેષ બૌદ્ધિક કૌશલ્ય જરૂરી છે.
• કડક આચારસંહિતા હેઠળ ચાલે છે.
• પરિણામ સંપૂર્ણપણે વકીલના નિયંત્રણમાં હોતું નથી.

આથી વકીલને "Service Provider" અને અસીલને "Consumer" તરીકે ગણાવી શકાય નહીં.

2. વકીલાતનો વ્યવસાય Sui Generis (અજોડ) છે

કોર્ટે જણાવ્યું કે વકીલ માત્ર પોતાના અસીલ પ્રત્યે જ નહીં પરંતુ અદાલત પ્રત્યે પણ જવાબદાર હોય છે.

વકીલ:

• Officer of the Court છે.
• ન્યાયપ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
• ઘણી વખત કાયદા અનુસાર પોતાના ક્લાયન્ટની ઇચ્છા વિરુદ્ધ પણ યોગ્ય સલાહ આપવી પડે છે.
• કોર્ટની કાર્યવાહી પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખી શકતો નથી.

આ વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિને કારણે વકીલાતને સામાન્ય વ્યાવસાયિક સેવા તરીકે ગણાવી શકાય નહીં.

3. વકીલ અને અસીલનો સંબંધ વ્યક્તિગત વિશ્વાસ આધારિત છે

Consumer Protection Actની કલમ 2(42) મુજબ Contract of Personal Serviceને સેવાની વ્યાખ્યામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો છે.

વકીલ:

• અસીલના પ્રતિનિધિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
• બંને વચ્ચે વ્યક્તિગત વિશ્વાસનો સંબંધ હોય છે.
• વકાલતનામા દ્વારા પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આથી આ સંબંધ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમના ક્ષેત્રમાં આવતો નથી.

ડૉક્ટરો અંગેના જૂના ચુકાદા પર પણ પુનઃવિચાર

સુપ્રીમ કોર્ટે 1995ના પ્રસિદ્ધ V. P. Shantha Caseનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

આ કેસમાં ડૉક્ટરોને Consumer Protection Act હેઠળ ગણવામાં આવ્યા હતા.

હાલના ચુકાદામાં બેન્ચે જણાવ્યું કે:

• Profession અને Business વચ્ચેના મૂળભૂત તફાવતને ધ્યાનમાં રાખીને,
• આ જૂના ચુકાદા અંગે પણ પુનઃવિચાર થવો જોઈએ.
• તેથી આ મુદ્દો Larger Bench સમક્ષ મોકલવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.

આ ચુકાદાનો શું અર્થ થાય?

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે:

• વકીલો સામે Consumer Forumમાં Deficiency in Serviceની ફરિયાદ નહીં થઈ શકે.
• NCDRCનો અગાઉનો નિર્ણય હવે અમાન્ય છે.
• વકીલાતની સ્વાયત્તતા અને વ્યાવસાયિક ગૌરવનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.

શું વકીલો સામે કોઈ કાર્યવાહી થઈ શકે?

હા.

આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે વકીલો સંપૂર્ણપણે જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ ગયા છે.

જો કોઈ વકીલ:

• વ્યાવસાયિક ગેરવર્તણૂક કરે,
• છેતરપિંડી કરે,
• ઘોર બેદરકારી દાખવે,

તો તેમની સામે:

• Advocates Act, 1961 હેઠળ Bar Council સમક્ષ ફરિયાદ કરી શકાય છે.
• યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં Civil Courtમાં વળતરનો દાવો પણ કરી શકાય છે.

પરંતુ માત્ર Consumer Forumમાં ફરિયાદ દાખલ કરી શકાશે નહીં.

Disclaimer

આ લેખ માત્ર સામાન્ય માહિતી અને કાનૂની સમજ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. અધિકૃત અર્થઘટન માટે મૂળ સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા તથા લાયક કાનૂની સલાહકારની સલાહ લેવી.

---