ગુજરાત હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર પક્ષકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા ઓળખના પુરાવાના આધારે સોગંદનામું કરનારની ઓળખ કરનાર વકીલને, સોગંદનામું કે અન્ય દસ્તાવેજ પાછળથી બોગસ નીકળે એટલા માત્રથી, બનાવટી દસ્તાવેજ અથવા છેતરપિંડીના ગુનામાં આપમેળે જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં. વકીલની ભૂમિકા, જાણકારી અને ગુનામાં સક્રિય ભાગીદારીના પુરાવા મહત્વપૂર્ણ છે.
સોગંદનામું કરનારની ઓળખ આપનાર વકીલ સામે ફોજદારી જવાબદારી — ગુજરાત હાઇકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો
ગુજરાત હાઇકોર્ટે એડવોકેટોની વ્યાવસાયિક ભૂમિકા અને તેમની ફોજદારી જવાબદારી અંગે મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે. પ્રશ્ન એ હતો કે, જો કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલ સોગંદનામું અથવા તેમાં દર્શાવાયેલા દસ્તાવેજો બાદમાં બોગસ કે બનાવટી સાબિત થાય, તો માત્ર તે વ્યક્તિની ઓળખ કરનાર વકીલ સામે પણ ફોજદારી કાર્યવાહી ચલાવી શકાય કે નહીં.
કેસની મુખ્ય વિગતો
કોર્ટ: ગુજરાત હાઇકોર્ટ, અમદાવાદ
કેસ: R/Criminal Misc. Application (For Quashing) No. 15345 of 2021
ચુકાદાની તારીખ: 18 ઓગસ્ટ, 2026
અરજદાર: નિસર્ગ દીપકકુમાર શાહ
મૂળ FIR: C.R. No. I-234/2019, સોલા હાઇકોર્ટ પોલીસ સ્ટેશન, અમદાવાદ
આરોપી સામેની કલમો: IPC કલમ 406, 420, 465, 467, 468, 471, 193 અને 114
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
મૂળ વિવાદ કચ્છ-ભુજ વિસ્તારમાં આવેલી જમીન તથા Power of Attorney સંબંધિત હતો. આ સંદર્ભે Mankuva Police Station ખાતે C.R. No. I-82/2016 નોંધવામાં આવી હતી.
આ FIR રદ કરવા માટે ગુજરાત હાઇકોર્ટ સમક્ષ કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે દરમિયાન એક સંમતિ દર્શાવતું સોગંદનામું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં સોગંદનામા તથા સંબંધિત દસ્તાવેજોની સત્યતા અંગે શંકા ઊભી થતાં FSL તપાસ કરવામાં આવી.
FSL તપાસમાં સોગંદનામા પરની સહી તથા Power of Attorney/સંમતિપત્ર સંબંધિત દસ્તાવેજો બનાવટી હોવાનું બહાર આવ્યું. ત્યારબાદ હાઇકોર્ટના નિર્દેશને અનુસરીને સોલા હાઇકોર્ટ પોલીસ સ્ટેશન ખાતે FIR નોંધવામાં આવી અને તેમાં સોગંદનામું તૈયાર કરનાર/રજૂ કરનાર વ્યક્તિઓ ઉપરાંત અરજદાર વકીલને પણ આરોપી બનાવવામાં આવ્યા.
વકીલની ભૂમિકા શું હતી?
આ કેસમાં અરજદાર વકીલની ભૂમિકા મુખ્યત્વે સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિની ઓળખ (Identification) કરવા પૂરતી હતી.
વકીલે સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા Driving Licenceની ઝેરોક્ષ નકલના આધારે તેની ઓળખ કરી હતી.
પછીથી સોગંદનામું અથવા સંબંધિત દસ્તાવેજો બોગસ હોવાનું બહાર આવ્યું. તેથી પ્રશ્ન ઊભો થયો કે શું માત્ર ઓળખ કરવાના કારણે વકીલને પણ બનાવટી દસ્તાવેજ, છેતરપિંડી અથવા કાવતરાના ગુનામાં આરોપી બનાવી શકાય?
હાઇકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
હાઇકોર્ટે ચાર્જશીટમાં ઉપલબ્ધ સામગ્રીનું પરીક્ષણ કરીને વકીલની વાસ્તવિક ભૂમિકા ધ્યાનમાં લીધી. કોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદારની ભૂમિકા માત્ર ઉપલબ્ધ ઓળખના પુરાવાના આધારે સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિની ઓળખ કરવા સુધી મર્યાદિત હતી.
વકીલ પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખી શકાય કે તે સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા ઓળખના પુરાવાના આધારે તેની ઓળખ કરે. પરંતુ માત્ર એટલા આધારે કે પાછળથી રજૂ કરાયેલ દસ્તાવેજ બોગસ હોવાનું બહાર આવ્યું, વકીલે જ તે બનાવટી દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો હતો અથવા તેની બનાવટમાં જાણપૂર્વક ભાગ લીધો હતો એવું માની શકાય નહીં.
માત્ર Identification કરવાથી ગુનાહિત જવાબદારી ઊભી થતી નથી
આ ચુકાદાનો મહત્વનો સિદ્ધાંત એ છે કે માત્ર ઓળખ આપવી અને બનાવટી દસ્તાવેજ બનાવવામાં અથવા તેનો ઉપયોગ કરવામાં જાણપૂર્વક ભાગ લેવો — બંને અલગ બાબતો છે.
વકીલ સામે ફોજદારી કાર્યવાહી માટે માત્ર એટલું પૂરતું નથી કે તેણે સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિની ઓળખ કરી હતી. તેની સામે ગુનાહિત કાવતરું, છેતરપિંડી અથવા બનાવટી દસ્તાવેજ અંગે જાણકારી, ઇરાદો અથવા સક્રિય ભાગીદારી દર્શાવતી વિશ્વસનીય સામગ્રી હોવી જરૂરી છે.
હાઇકોર્ટે શું રાહત આપી?
ગુજરાત હાઇકોર્ટે Cr.P.C.ની કલમ 482 હેઠળની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને અરજદાર વકીલ સામેની C.R. No. I-234/2019 તથા તેના આધારે શરૂ થયેલી Criminal Case No. 11218/2021 સહિતની ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી.
આ રાહત અરજદાર વકીલ પૂરતી મર્યાદિત હતી. અન્ય આરોપીઓ સામેની કાર્યવાહી અંગે કોર્ટ દ્વારા કોઈ સામાન્ય મુક્તિ આપવામાં આવી નથી અને તેમની સામેનો કેસ કાયદા મુજબ આગળ ચાલી શકે છે.
વકીલો માટે આ ચુકાદાનો વ્યવહારુ અર્થ
આ નિર્ણયથી એડવોકેટ્સ માટે મહત્વનો વ્યવહારુ સિદ્ધાંત સામે આવે છે:
- પક્ષકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા માન્ય દેખાતા ID Proofના આધારે ઓળખ કરવી એ પોતે જ ગુનાહિત કૃત્ય નથી.
- માત્ર સોગંદનામું કરનાર વ્યક્તિ દ્વારા ખોટા દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં આવ્યા હોય એટલા માટે ઓળખ કરનાર વકીલ આપમેળે આરોપી બની જતો નથી.
- વકીલની ફોજદારી જવાબદારી નક્કી કરવા માટે તેની પોતાની ભૂમિકા અને ગુનામાં તેની જાણપૂર્વકની સંડોવણી દર્શાવવી જરૂરી છે.
- માત્ર વ્યાવસાયિક રીતે કરવામાં આવેલી Identification અને બનાવટી દસ્તાવેજની રચના/ઉપયોગમાં સક્રિય ભાગીદારી વચ્ચે કાનૂની તફાવત છે.
મહત્વની કાનૂની નોંધ
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે વકીલ કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં જવાબદાર બની શકે નહીં. જો તપાસ દરમિયાન એવું દર્શાવતી પૂરતી સામગ્રી મળે કે વકીલને દસ્તાવેજની બનાવટ અંગે જાણકારી હતી અથવા તેણે જાણપૂર્વક બનાવટી દસ્તાવેજ તૈયાર કરવામાં, તેનો ઉપયોગ કરવામાં કે કાવતરામાં ભાગ લીધો હતો, તો પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. દરેક કેસમાં વકીલની ચોક્કસ ભૂમિકા, જાણકારી, ઇરાદો અને ઉપલબ્ધ પુરાવાનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
