જમીન કે મકાનના વેચાણ બાદ જો ખરીદનાર તરફથી પૂરેપૂરી રકમ ન મળી હોય, તો શું રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ રદ થઈ શકે? અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ટ્રાન્સફર ઑફ પ્રોપર્ટી એક્ટની કલમ 54 હેઠળ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર બાકી રકમના આક્ષેપથી રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ આપોઆપ રદબાતલ થતો નથી; વેચનાર પક્ષકાર બાકી રકમ વસૂલવા કાયદેસર દાવો માંડી શકે છે.
રિયલ એસ્ટેટ અને જમીન-મિલકતના વ્યવહારોમાં ઘણીવાર એવું બને છે કે દસ્તાવેજ નોંધાઈ ગયા પછી નાણાકીય લેવડદેવડ અંગે વિવાદ ઊભો થાય છે. જો ખરીદનાર દ્વારા અપાયેલો ચેક બાઉન્સ થાય કે રકમ બાકી રહી જાય, તો શું વેચનાર તે રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ રદ કરાવી શકે? આ ખૂબ જ ગંભીર અને વ્યવહારુ કાયદાકીય પ્રશ્ન પર અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે દેવેન્દ્ર સિંહ વિરુદ્ધ ગ્રેટ હોમ ડેવલપર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (સેકન્ડ અપીલ નં. 71/2026) કેસમાં 25 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ઠરાવ્યું હતું કે માત્ર રકમ બાકી હોવાના આધારે રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ આપોઆપ રદ થતો નથી.
વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ (Background of the Dispute)
આ કેસની વિગત મુજબ, અપીલકર્તા દેવેન્દ્ર સિંહે 10 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના હાપુડ જિલ્લાના ધૌલાના તાલુકા સ્થિત હસનપુર લોધા ગામની પોતાની જમીનનો રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ ગ્રેટ હોમ ડેવલપર્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના નામે કરી આપ્યો હતો.
ત્યારબાદ મૂળ માલિકે અદાલતમાં દાવો માંડ્યો કે:
ખરીદનાર કંપની દ્વારા આપવામાં આવેલા કેટલાક ચેક બેંકમાંથી વટ્યા વગર પાછા ફર્યા (બાઉન્સ થયા) હતા.
નક્કી થયેલી અવેજ (વેચાણ કિંમત) માંથી એક મોટો હિસ્સો ચૂકવવાનો બાકી રહી ગયો હતો.
તેથી, કરાર પૂર્ણ ન થયો હોવાથી આ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ રદબાતલ જાહેર કરવો જોઈએ.
સામે પક્ષે, ખરીદનાર કંપની તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે:
સેલ ડીડ કાયદાના તમામ નિયમો પાળીને નોંધવામાં આવ્યો હતો.
દસ્તાવેજ નોંધાયાની સાથે જ જમીનનો કબજો અને માલિકી હક કાયદેસર રીતે સોંપાઈ ચૂક્યા હતા.
જો કોઈ રકમ બાકી હોય, તો વેચનાર તે રકમ વસૂલવા માટે દાવો કરી શકે છે, પરંતુ તેના આધારે રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ રદ કરી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય કાયદાકીય પ્રશ્ન
કોર્ટ સમક્ષ વિચારણા હેઠળ મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે:
શું ટ્રાન્સફર ઑફ પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1882ની કલમ 54 હેઠળ નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજને, માત્ર અવેજની પૂરેપૂરી રકમ ન મળી હોવાના આધારે, ગેરકાયદે કે શૂન્ય (Void) જાહેર કરી શકાય?
અદાલતનું અર્થઘટન અને મહત્ત્વપૂર્ણ તારણો
માનનીય હાઈકોર્ટે ટ્રાન્સફર ઑફ પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1882ની કલમ 54 ની વ્યાખ્યાનું વિશ્લેષણ કરતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે:
વેચાણ એટલે એવી કિંમતના બદલામાં માલિકીનું હસ્તાંતરણ—જે કિંમત કાં તો ચૂકવાઈ ગઈ હોય, ભવિષ્યમાં ચૂકવવાનું વચન અપાયું હોય, અથવા અંશતઃ ચૂકવાઈ હોય અને બાકીની રકમ ચૂકવવાની બાકી હોય.
આથી, જો દસ્તાવેજની શરતો જોતાં સ્પષ્ટ જણાય કે પક્ષકારોનો ઇરાદો માલિકી હક સંપૂર્ણપણે ટ્રાન્સફર કરવાનો હતો, તો પછી માત્ર રકમ બાકી રહી જવાના કારણે માલિકીનું હસ્તાંતરણ અટકતું નથી.
અદાલતે નીચેની બાબતોની પણ ખાસ નોંધ લીધી:
ટ્રાયલ કોર્ટમાં રજૂ થયેલા પુરાવા અને દસ્તાવેજની સ્પષ્ટ શરતો.
જમીનનો વાસ્તવિક કબજો ખરીદનારને સોંપાઈ ચૂક્યો હતો.
સરકારી મહેસૂલી રેકોર્ડ (Revenue Records) માં ખરીદનાર પક્ષકારનું નામ દાખલ (Mutation) થઈ ચૂક્યું હતું.
સુપ્રીમ કોર્ટના જાણીતા ચુકાદાઓ જેવા કે Dahiben v. Arvindbhai Kalyanji Bhanusali તથા Raziya Begum v. Nafisa Begum Abdul Hamid નો સંદર્ભ ટાંકતા હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે અવેજની બાકી રકમ માટે વેચનાર પાસે નાણાં વસૂલાતનો કાયદેસર હક રહે છે, પરંતુ તે પોતે રજિસ્ટર્ડ ડીડ રદ કરવાનો આધાર બની શકતો નથી.
અંતિમ નિર્ણય (Final Verdict)
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે નીચલી અદાલતો (ટ્રાયલ કોર્ટ અને પ્રથમ અપીલ કોર્ટ) ના ચુકાદાને સમર્થન આપીને સેકન્ડ અપીલ ફગાવી દીધી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો કે:
માત્ર બાકી રકમના આક્ષેપથી કાયદેસર નોંધાયેલો વેચાણ દસ્તાવેજ અમાન્ય બનતો નથી.
જો નાણાકીય લેણદેણ અંગે કોઈ વાસ્તવિક વિવાદ હોય, તો વેચનાર સિવિલ કોર્ટમાં નાણાં વસૂલાત (Recovery of Consideration) માટેનો દાવો માંડી શકે છે.
આ ચુકાદાનું વ્યવહારુ મહત્વ
જમીન-મકાનની ખરીદ-વેચાણ કરતાં પક્ષકારો માટે આ ચુકાદો ખૂબ મોટો બોધપાઠ પૂરો પાડે છે:
દસ્તાવેજની ચોક્કસ શરતો: સેલ ડીડ ડ્રાફ્ટ કરતી વખતે રકમ ક્યારે અને કઈ રીતે ચૂકવાશે તથા જો ચેક બાઉન્સ થાય તો પરિણામ શું આવશે તેની સ્પષ્ટ શરતો હોવી જરૂરી છે.
ઉપાયોમાં સ્પષ્ટતા: રકમ ન મળે ત્યારે સીધો દસ્તાવેજ રદ કરાવવાને બદલે યોગ્ય કાનૂની જોગવાઈ હેઠળ બાકી રકમ વસૂલાત માટે દાવો કરવો એ યોગ્ય કાયદાકીય માર્ગ છે.
કેસ સંદર્ભ:
Devendra Singh v. Great Home Developers Pvt. Ltd., Second Appeal No. 71/2026, Allahabad High Court, Decided on: 25 September 2026.
કાનૂની ડિસ્ક્લેમર (Legal Disclaimer):
આ લેખ માત્ર સામાન્ય કાનૂની જાગૃતિ અને શૈક્ષણિક માહિતીના ઉદ્દેશથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ લખાણમાં માનવીય ભૂલ, ટાઈપિંગ ખામી કે ભાષાંતર સંબંધિત વિસંગતતા હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. અમે આ માહિતી ૧૦૦% સચોટ, સંપૂર્ણ કે ત્રુટિરહિત હોવાનો કોઈ દાવો કરતા નથી. આ લખાણને કાનૂની સલાહ (Legal Advice) તરીકે ગણવું નહીં. કોઈપણ કાનૂની નિર્ણય લેતા પહેલાં કે તેનો સંદર્ભ વાપરતા પહેલાં સંબંધિત કેસનો મૂળ અધિકૃત ચુકાદો (Original Certified Judgment) અવશ્ય વાંચવો તથા લાયકાત ધરાવતા વકીલની સલાહ લેવી.

