law

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ આદેશ: માત્ર જંગલની જમીન પર ખેતી કરવાથી ‘પરંપરાગત વનવાસી’નો દરજ્જો નહીં મળે

ADVOCATE DARSHIT K. BHANDERI
16 November, 2026
વન અધિકાર અધિનિયમ, Forest Rights Act 2006, સુપ્રીમ કોર્ટ, OTFD, વનવાસી અધિકાર, મેઘમલાઈ વન, આરક્ષિત વન, તમિલનાડુ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે 'વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006' (FRA) હેઠળ અન્ય પરંપરાગત વનવાસી (OTFD) તરીકે હક મેળવવા માટે માત્ર આરક્ષિત જંગલની જમીન પર ખેતી કરવી પૂરતી નથી. અરજદારે કાયદામાં નક્કી કરેલા સમયગાળા મુજબ જંગલમાં મુખ્યત્વે વસવાટ કર્યો હોવો અને જીવનનિર્વાહ માટે તેના પર નિર્ભર હોવું ફરજિયાત છે. મેઘમલાઈ વન વિસ્તારના કેસમાં કોર્ટે જંગલની બહાર રહેતા અથવા માત્ર કામચલાઉ ધોરણે રહેતા ખેડૂતોને FRA હેઠળના દાવાની વિચારણામાંથી બાકાત રાખવાનો આદેશ આપ્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ આદેશ: માત્ર જંગલની જમીન પર ખેતી કરવાથી ‘પરંપરાગત વનવાસી’નો દરજ્જો નહીં મળે

માત્ર જંગલની જમીન પર ખેતી કરવાથી વનવાસીનો દરજ્જો નહીં મળે: સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ આદેશ

ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006 (Forest Rights Act – FRA) હેઠળ વનવાસી તરીકે જમીનના હક મેળવવા અંગે એક ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ કાયદાકીય સ્પષ્ટતા કરી છે. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે માત્ર આરક્ષિત જંગલ વિસ્તારમાં ખેતી કરવાથી કોઈ વ્યક્તિને આપમેળે 'વનવાસી અનુસૂચિત જનજાતિ' (FDST) અથવા 'અન્ય પરંપરાગત વનવાસી' (OTFD) તરીકેની માન્યતા મળી જતી નથી. કાયદા મુજબ હક મેળવવા માટે જંગલમાં મુખ્ય વસવાટ (Residence) અને જીવનનિર્વાહ માટે વન પરની નિર્ભરતા સાબિત કરવી અનિવાર્ય છે.

તમિલનાડુના મેઘમલાઈ (Meghamalai) વિસ્તારના આરક્ષિત વનોમાં થયેલા અતિક્રમણ, 'સિલ્ક કોટન' (Silk Cotton - શીમળાના રૂ) ની ખેતી અને વન અધિકારના દાવાઓ સંબંધિત સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે આ મહત્ત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે.

૧. આખો કેસ શું છે? (પૃષ્ઠભૂમિ)

આ મામલો A. John Kennedy and Others v. State of Tamil Nadu and Others (સિવિલ અપીલ નં. 6395–6397/2025) તરીકે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આવ્યો હતો. અગાઉ 29 મે, 2026ના રોજ કોર્ટે વન વિસ્તારોમાંથી ગેરકાયદેસર દબાણો (અતિક્રમણ) દૂર કરવા, અસરગ્રસ્તોના પુનર્વસન અને પર્યાવરણને ફરી બેઠું કરવા માટે એક સમયબદ્ધ કાર્યક્રમ નક્કી કર્યો હતો.

આ કાર્યવાહી દરમિયાન મેઘમલાઈ વિસ્તારમાં રહેતા અથવા ત્યાં ખેતી કરતા કેટલાક લોકોએ 'વન અધિકાર અધિનિયમ, 2006' હેઠળ જમીનના હક માટે દાવા રજૂ કર્યા હતા. આ દાવાઓની પાત્રતા અને દબાણ હટાવવાની પ્રક્રિયાને લઈને રાજ્ય સરકાર અને અન્ય પક્ષકારો વચ્ચે મતભેદ ઊભા થયા હતા.

6 નવેમ્બર, 2026 ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કાયદાની જોગવાઈઓ, રાજ્ય સરકારના રેકોર્ડ અને સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) ના અહેવાલનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીને આ વચગાળાનો આદેશ પસાર કર્યો છે.

૨. OTFD તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે કાયદાની શરત શું છે?

વન અધિકાર અધિનિયમની કલમ 2(o) મુજબ, 'અન્ય પરંપરાગત વનવાસી' (OTFD) તરીકે હક મેળવવા માટે વ્યક્તિ કે સમુદાયે 13 ડિસેમ્બર, 2005 પહેલાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ પેઢીથી જંગલમાં મુખ્યત્વે વસવાટ કર્યો હોવો જોઈએ અને પોતાની જીવનનિર્વાહની વાજબી જરૂરિયાતો માટે જંગલ કે વનજમીન પર નિર્ભર હોવું જરૂરી છે.

  • કાયદાની સમજૂતી મુજબ એક પેઢીનો સમયગાળો 25 વર્ષ ગણવામાં આવે છે. એટલે કે, OTFD નો દરજ્જો મેળવવા માટે ઓછામાં ઓછા 75 વર્ષનો વસવાટ અને નિર્ભરતા સાબિત કરવી જરૂરી છે.

  • તે જ રીતે, કલમ 2(c) હેઠળ FDST (અનુસૂચિત જનજાતિ) ની વ્યાખ્યામાં પણ જંગલમાં મુખ્ય વસવાટ અને વન પરની નિર્ભરતાની શરત સામેલ છે.

ટૂંકમાં, માત્ર જમીનનો ઉપયોગ કરવો, ખેતી કરવી કે ત્યાંથી આર્થિક કમાણી કરવી એ કાયદાની શરતો પૂરી કરતું નથી.

૩. જંગલ બહાર રહેતા અને કામચલાઉ ખેડૂતો અંગે કોર્ટનું કડક વલણ

તમિલનાડુ સરકારે રજૂ કરેલા વધારાના સોગંદનામામાં મેઘમલાઈ વન વિસ્તારમાં જમીન પર કબજો ધરાવતા અથવા ખેતી કરતા લોકોને ત્રણ વર્ગમાં વહેંચવામાં આવ્યા હતા:

  • કેટેગરી I: જંગલ વિસ્તારમાં કાયમી વસવાટ કરીને ખેતી કરતા લોકો.

  • કેટેગરી II: જંગલમાં કામચલાઉ (અસ્થાયી) વસવાટ કરીને ખેતી કરતા લોકો.

  • કેટેગરી III: જંગલની સીમાની બહાર ગામ કે શહેરમાં રહેતા, પરંતુ જંગલની જમીનમાં ખેતી કરતા લોકો.

સરકારી આંકડા મુજબ કુલ 4,594 લોકો 5,072.64 હેક્ટર વનજમીન પર કબજો અથવા ખેતી સાથે જોડાયેલા હતા, જેમાંથી 3,637.83 હેક્ટરમાં સિલ્ક કોટનની ખેતી થતી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે કેટેગરી II માં 232 લોકો અને કેટેગરી III માં 2,767 લોકો સામેલ છે. આ લોકો જંગલમાં કાયમી વસવાટ કરતા નથી, તેથી તેમના કિસ્સામાં માત્ર ખેતીના આધારે વનવાસી હોવાની કાયદાકીય શરત પૂરી થતી નથી.

આથી કોર્ટે સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો કે કેટેગરી II અને કેટેગરી III ના લોકોને FRA, 2006 હેઠળ FDST અથવા OTFD તરીકે હક આપવાની વિચારણામાંથી બાકાત રાખવામાં આવે.

૪. શું સિલ્ક કોટનની ખેતીને ‘માઇનર ફોરેસ્ટ પ્રોડ્યુસ’ (ગૌણ વનપેદાશ) ગણી શકાય?

સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકારે સિલ્ક કોટનને 'માઇનર ફોરેસ્ટ પ્રોડ્યુસ' (Minor Forest Produce - MFP) ગણાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે અગાઉ સરકારી તંત્ર દ્વારા આ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું.

પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે સિલ્ક કોટનને ખેતીના પાક તરીકે FRA હેઠળ ગૌણ વનપેદાશ જાહેર કરતું કોઈ સત્તાવાર નોટિફિકેશન કે નક્કર પુરાવા રજૂ થયા નથી. કોર્ટે જંગલમાંથી કુદરતી રીતે મળતી પેદાશો અને વ્યાપારી નફા માટે આયોજનબદ્ધ રીતે થતી ખેતી વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો. કોર્ટના પ્રાથમિક અવલોકન મુજબ, વ્યાપારી પાકની ખેતીને ગૌણ વનપેદાશના નામે વન અધિકાર તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં અને તેના આધારે જંગલની જમીન પર કબજો યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં. (જોકે, આ મુદ્દે કોર્ટે CEC પાસેથી અંતિમ અભિપ્રાય મંગાવ્યો છે.)

૫. વન અધિકારના દાવાઓની તપાસ માટે ત્રણ સ્તરની પ્રક્રિયા

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે FRA ની કલમ 6 મુજબ દાવાઓની ચકાસણી ત્રણ તબક્કામાં થવી જોઈએ:

  1. ગ્રામસભા: દાવાઓ સ્વીકારવા, સ્થળ તપાસ કરવી અને ભલામણ સાથે રેકોર્ડ તૈયાર કરવો.

  2. સબ-ડિવિઝનલ લેવલ કમિટી (SDLC): ગ્રામસભાના ઠરાવ અને પુરાવાઓની ચકાસણી કરવી.

  3. ડિસ્ટ્રિક્ટ લેવલ કમિટી (DLC): તમામ પુરાવા ચકાસીને અંતિમ મંજૂરી આપવી.

કોર્ટે ટકોર કરી કે માત્ર હાલનો કબજો જોઈને જમીનના હક ન આપી શકાય; દાવેદાર કાયદાની શરતો પૂરી કરે છે કે નહીં તે પુરાવાના આધારે સાબિત થવું જરૂરી છે.

૬. ગ્રામસભાઓની રચના માટે રાજ્ય સરકારને 30 દિવસની છેલ્લી તક

FRA હેઠળ દાવાઓની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં રાજ્ય સરકાર તરફથી થયેલા વિલંબ બદલ કોર્ટે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. સરકારે જણાવ્યું કે આશરે 40 ગ્રામસભાઓ કાર્યરત થઈ ગઈ છે. આ સ્થિતિમાં કોર્ટે બાકીની ગ્રામસભાઓની રચના પૂર્ણ કરવા માટે રાજ્ય સરકારને 30 દિવસની છેલ્લી મહેતલ આપી છે. ત્યારબાદ, ગ્રામસભા રચાયાની તારીખથી પાંચ મહિનાની અંદર તમામ દાવાઓની તપાસ પૂર્ણ કરવાની રહેશે.

૭. ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતામાં વિશેષ સમિતિની રચના

આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પારદર્શક રીતે અને સમયમર્યાદામાં પૂરી થાય તે માટે સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ બી. આર. ગવઈ (Justice B. R. Gavai) ની અધ્યક્ષતામાં એક વિશેષ સમિતિની રચના કરી છે:

  • અધ્યક્ષ: જસ્ટિસ બી. આર. ગવઈ (પૂર્વ CJI)

  • સભ્ય 1: સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) ના એક અધિકારી

  • સભ્ય 2: તમિલનાડુના Principal Chief Conservator of Forests (PCCF) અને Head of Forest Force

આ સમિતિ સક્ષમ અધિકારીઓ દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણયોની સમીક્ષા કરશે અને કામગીરી પર દેખરેખ રાખશે. રાજ્ય સરકારે દર મહિને આ સમિતિને પ્રગતિ અહેવાલ (Progress Report) આપવાનો રહેશે.

૮. CEC ને વધુ તપાસના આદેશ અને NHAI ની અરજી

  • CEC નો અભિપ્રાય: કોર્ટે CEC ને સિલ્ક કોટનના દરજ્જા અંગે પોતાનો અભિપ્રાય આપવા ઉપરાંત એ પણ તપાસવા કહ્યું છે કે જંગલની બહાર રહેતા લોકો જંગલની અંદર આટલા મોટા પાયે વ્યાપારી ખેતી કેવી રીતે કરે છે અને શું તેમને કોઈ મોટા રોકાણકારો કે તત્વો તરફથી આર્થિક મદદ મળી રહી છે?

  • NHAI પ્રોજેક્ટ: નેશનલ હાઈવે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (NHAI) એ NH-744 ના પ્રસ્તાવિત Puliara–Edamon Tunnel પ્રોજેક્ટ માટે આરક્ષિત વનજમીનના ઉપયોગની મંજૂરી માંગી હતી. કોર્ટે આ અરજી CEC ને વિચારણા માટે મોકલી છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ આદેશને પ્રોજેક્ટની મંજૂરી ગણવી નહીં.

૯. આગામી સુનાવણી

સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસને 'Part-Heard Matter' તરીકે જાળવી રાખ્યો છે અને વચગાળાનો પ્રગતિ અહેવાલ મેળવવા માટે આગામી સુનાવણી 1 ફેબ્રુઆરી, 2027 ના રોજ નક્કી કરી છે.

નિષ્કર્ષ

સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ વન અધિકાર અધિનિયમના સાચા હેતુને સ્પષ્ટ કરે છે. આ કાયદો પેઢીઓથી જંગલમાં રહીને તેના પર નિર્ભર રહેતા આદિવાસીઓ અને પરંપરાગત વનવાસીઓના રક્ષણ માટે છે, નહીં કે જંગલની બહાર રહીને વ્યાપારી ધોરણે જંગલની જમીન પર ખેતી કરનારાઓ માટે. આ નિર્ણય વનવાસીઓના સાચા અધિકારો અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.

Disclaimer :

આ લેખ સુપ્રીમ કોર્ટના 6 નવેમ્બર, 2026ના વચગાળાના આદેશ (Order) ના આધારે માત્ર સામાન્ય માહિતી અને શૈક્ષણિક હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ લેખને કોઈપણ પ્રકારની કાનૂની સલાહ (Legal Advice) ગણવી નહીં. આ લેખના લખાણ, ટાઇપિંગ કે અનુવાદમાં અજાણતા કોઈ ક્ષતિ અથવા ભૂલ રહી ગઈ હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી 100% સંપૂર્ણ કે સચોટ હોવાનો અમે કોઈ દાવો કરતા નથી. આ કેસના આધારે કોઈપણ પ્રકારનો કાનૂની, વ્યાવસાયિક કે વ્યક્તિગત નિર્ણય લેતા પહેલાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મૂળ આદેશ (Original Order/Judgment) અવશ્ય વાંચવો અને નિષ્ણાત વકીલની સલાહ લેવી.

Share :

Questions About સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ આદેશ: માત્ર જંગલની જમીન પર ખેતી કરવાથી ‘પરંપરાગત વનવાસી’નો દરજ્જો નહીં મળે?

Reading about the law is one thing; applying it to your case is another. Get advice tailored to your circumstances from our advocates.