શું પાવર ઑફ એટર્ની આપનાર વ્યક્તિના અવસાન પછી પણ તેના આધારે મિલકત ટ્રાન્સફર કરી શકાય? ગુજરાત હાઈકોર્ટે તાજેતરના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મૂળ વ્યક્તિના અવસાન સાથે જ પાવર ઑફ એટર્ની સામાન્ય રીતે આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જાય છે. મિલકત ભેટ આપવાની સ્પષ્ટ સત્તા ન હોવા છતાં મૃત્યુ બાદ કરવામાં આવેલી ગિફ્ટ ડીડને અદાલતે કાયદાકીય રીતે શરૂઆતથી જ રદબાતલ (Void ab initio) ઠેરવી છે.
મિલકતના વ્યવહારો અને પાવર ઑફ એટર્ની અંગે ગુજરાત હાઈકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ વલણ
આપણા સમાજમાં મિલકતની લે-વેચ કે દેખરેખ માટે જનરલ પાવર ઑફ એટર્ની (GPA) આપવી એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ, શું કોઈ વ્યક્તિના અવસાન પછી પણ તેનો પાવર ઑફ એટર્ની ધારક (Agent) મિલકત અંગે નિર્ણયો લઈ શકે અથવા મિલકત કોઈને ભેટ આપી શકે?
આ ગંભીર અને વ્યવહારુ પ્રશ્ન પર ગુજરાત હાઈકોર્ટે અત્યંત સ્પષ્ટ અને માર્ગદર્શક ચુકાદો આપ્યો છે. આ કેસમાં અદાલતે મુખ્યત્વે બે કાનૂની સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કર્યા છે:
મુખ્ય વ્યક્તિના મૃત્યુ સાથે એજન્સીનો આપોઆપ અંત આવે છે.
પાવર ઑફ એટર્ની ધારકે દસ્તાવેજમાં આપેલી ચોક્કસ સત્તા અને મર્યાદામાં રહીને જ કાર્ય કરવું પડે છે.
આ ચુકાદો 15 જુલાઈ 2026ના રોજ Purshottam Ranchhodbhai Pankhania & Ors. v. Harihar Ambalal Patel & Ors. (R/First Appeal No. 259 of 2020 | ન્યુટ્રલ સાઇટેશન: 2026:GUJHC:43825-DB) અંતર્ગત આપવામાં આવ્યો હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: વિવાદ ક્યાંથી શરૂ થયો?
આ વિવાદ વડોદરાના સયાજીગંજ વિસ્તારમાં આવેલી પરિશ્રમ કો-ઓપરેટિવ હાઉસિંગ સોસાયટીની એક સ્થાવર મિલકત સંબંધિત હતો.
મૂળ ખરીદી અને પાવર ઑફ એટર્ની: ફરિયાદી અને તેમની પત્નીએ 16 સપ્ટેમ્બર 1999ના રોજ રજિસ્ટર્ડ વેચાણ દસ્તાવેજ દ્વારા આ મિલકત ખરીદી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ચોક્કસ વહીવટી કાર્યો માટે પ્રતિવાદીને જનરલ પાવર ઑફ એટર્ની આપી હતી.
પત્નીનું અવસાન અને ગિફ્ટ ડીડ: ફરિયાદીની પત્ની રામાબેનનું 21 જુલાઈ 2010ના રોજ અવસાન થયું. તેમના અવસાનના થોડા મહિના બાદ, 5 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ, પાવર ઑફ એટર્ની ધારકે આ મિલકત પોતાના જ પુત્ર અને પુત્રવધૂના નામે રજિસ્ટર્ડ ગિફ્ટ ડીડ (બક્ષિસ દસ્તાવેજ) દ્વારા ટ્રાન્સફર કરી દીધી.
અદાલતમાં પડકાર: ફરિયાદીએ આ ગિફ્ટ ડીડને પડકારતાં દાવો કર્યો કે:
પાવર ઑફ એટર્નીમાં મિલકત ભેટ આપવાની કોઈ સ્પષ્ટ સત્તા નહોતી.
પત્નીના અવસાન સાથે જ તેમની તરફથી અપાયેલી પાવર ઑફ એટર્ની કાયદાની દ્રષ્ટિએ સમાપ્ત થઈ ચૂકી હતી.
ટ્રાયલ કોર્ટ અને અપીલ: વડોદરાની ટ્રાયલ કોર્ટે 11 સપ્ટેમ્બર 2019ના રોજ ફરિયાદીનો દાવો ફગાવી દીધો હતો, જેની સામે ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પ્રથમ અપીલ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
હાઈકોર્ટ સમક્ષનો મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન અને કાયદાકીય તારણો
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ કેસમાં મુખ્યત્વે ભારતીય કરાર અધિનિયમ, 1872 (Indian Contract Act, 1872)ની કલમ 201, 202, 203, 208 અને પાવર ઑફ એટર્ની અધિનિયમ, 1882ની કલમ 3ના આધારે ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરી:
1. મુખ્ય વ્યક્તિનું અવસાન અને એજન્સીની સમાપ્તિ (કલમ 201)
કરાર અધિનિયમની કલમ 201 સ્પષ્ટ કરે છે કે મુખ્ય વ્યક્તિ (Principal) અથવા એજન્ટના મૃત્યુ સાથે જ એજન્સીનો અંત આવે છે. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે પત્નીના અવસાન સાથે જ તેમના વતી કાર્ય કરવાની સત્તા પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી; તેથી એજન્ટ તેમના વતી કોઈ નવો વ્યવહાર કરવા સત્તાધિકૃત નહોતો.
2. ગિફ્ટ ડીડ કરવાની ચોક્કસ સત્તાનો અભાવ
અદાલતે મૂળ પાવર ઑફ એટર્નીના લખાણની ઝીણવટભરી તપાસ કરી. અદાલતે નોંધ્યું કે મિલકતની દેખરેખ કે સામાન્ય વ્યવહારો માટે અપાયેલી સત્તાનો અર્થ એવો ક્યારેય ન થઈ શકે કે એજન્ટ તે મિલકત પોતાની મરજીથી કોઈને ભેટ આપી શકે. ગિફ્ટ આપવા માટે દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ અને સીધી જોગવાઈ હોવી અનિવાર્ય છે. સામાન્ય શબ્દોનો હવાલો આપીને સત્તાનું ખોટું વિસ્તરણ કરી શકાય નહીં.
3. 'મૃત્યુની જાણ ન હોવા'નો બચાવ અમાન્ય
પ્રતિવાદીઓએ એવો બચાવ રજૂ કર્યો હતો કે તેમને મુખ્ય વ્યક્તિના મૃત્યુની જાણ નહોતી. જોકે, હાઈકોર્ટે આ દલીલ ફગાવી દીધી હતી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં મૂળભૂત રીતે ગિફ્ટ ડીડ કરવાની કોઈ કાનૂની સત્તા જ નહોતી, ત્યાં આવા બચાવ હેઠળ ગેરકાયદેસર વ્યવહારને કાયદેસર બનાવી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટનો આખરી ફેંસલો
ગુજરાત હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટનો હુકમ રદ કર્યો અને અપીલ સંપૂર્ણપણે મંજૂર રાખી. અદાલતે 5 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ થયેલી ગિફ્ટ ડીડને Void ab initio એટલે કે શરૂઆતથી જ કાયદાની દ્રષ્ટિએ રદબાતલ અને અમાન્ય જાહેર કરી.
મિલકતધારકો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે મહત્વના પાઠ
અવસાન બાદ સત્તા પૂર્ણ: પાવર ઑફ એટર્ની આપનાર વ્યક્તિનું અવસાન થતાં જ સામાન્ય નિયમ મુજબ એજન્સીનો અંત આવે છે.
શબ્દોની ચોકસાઈ જરૂરી: જ્યારે પણ પાવર ઑફ એટર્ની તૈયાર કરાવો, ત્યારે પ્રતિનિધિને કઈ કઈ સત્તા આપવી છે તે સ્પષ્ટપણે લખાવવું હિતાવહ છે.
મિલકત ખરીદતી વખતે તકેદારી: પાવર ઑફ એટર્નીના આધારે કોઈપણ મિલકતનો વ્યવહાર કરતી વખતે મૂળ માલિક હયાત છે કે નહીં અને એજન્ટ પાસે તે ચોક્કસ વ્યવહાર કરવાની સત્તા છે કે નહીં તેની કાનૂની ખાતરી અચૂક કરવી જોઈએ.
કેસ સંદર્ભ
કેસનું નામ: Purshottam Ranchhodbhai Pankhania & Ors. v. Harihar Ambalal Patel & Ors.
અપીલ નંબર: R/First Appeal No. 259 of 2020, ગુજરાત હાઈકોર્ટ
ચુકાદાની તારીખ: 15 જુલાઈ 2026
ન્યુટ્રલ સાઇટેશન: 2026:GUJHC:43825-DB
(Disclaimer)
નોંધ: આ બ્લોગ માત્ર સામાન્ય કાનૂની જાગૃતિ અને શૈક્ષણિક હેતુ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ લખાણમાં માનવીય ભૂલ, ટાઇપિંગ ક્ષતિ કે અર્થઘટનની ચૂક હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. અમે આ માહિતી ૧૦૦% સંપૂર્ણ કે સચોટ હોવાનો દાવો કરતા નથી. કોઈપણ મિલકત વ્યવહાર, કાનૂની પગલાં કે નિર્ણય લેતા પહેલાં માનનીય ગુજરાત હાઈકોર્ટના મૂળ સત્તાવાર ચુકાદાનું સંપૂર્ણ વાંચન કરવું તેમજ તમારા અંગત કાનૂની સલાહકાર કે વકીલશ્રીનો સંપર્ક કરવો અનિવાર્ય છે. આ લખાણને સીધી કાનૂની સલાહ તરીકે ગણવું નહીં.

